შენიშვნები და წინადადებები საქართველოს კონსტიტუციის პროექტზე

imgonline-com-ua-Resize-F234BGpQccnJ
„იდეების კონკურსი“ – სოციალური საწარმოს დაფუძნების მსურველთათვის
აპრილი 27, 2017
საიტისთვის
ტრენინგი „როგორ შევიმუშაოთ კომპანიის CSR სტრატეგია“
მაისი 16, 2017
images

ლევან ალაფიშვილი
საქართველოს სტრატეგიული კვლევებისა და განვითარების ცენტრი

კონსტიტუცია ის საფუძველია რომელიც უნდა იძლეოდეს ძლიერი ინსტიტუტების განვითარების, დემოკრატიული მმართველობისა და კონტროლის სისტემის დაფუძნების შესაძლებლობას. აღნიშნულის გათვალისწინებისა და საკითხების სისტემური წარმოდგენის გარეშე, შეუძლებელია ცალკე აღებული რომელიმე ინსტიტუტის და გამართულად ფუნქციონირებადი სისტემის შექმნა.
კონსტიტუციის პროექტში გადმოცემული რიგი პროგრესული გადაწყვეტილებებისა, მასში ვხვდებით საკითხებს, როლმებიც ხარვეზიანია და საჭიროებს განსხვავებულ გააზრებას და გადაწყვეტას.

ამ კონტექსტში ჩვენი შენიშვნები 3 ჯგუფად იყოფა:

1. თვითმმართველობის გაძლიერებისა და დეცენტრალიზაციის მყარი კონსტიტუციური საფუძვლების შექმნა

საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდგომ სერიოზულ გამოწვევად რჩება რეალური და დამოუკიდებელი თვითმმართველობის დაფუძნება. მიუხედავად 2014 წლიდან დაწყებული რეფორმებისა და მნიშვნელოვანი გაუმჯობესებისა, კვლავაც აქტუალურია თვითმმართველობის ფინანსური და ქონებრივი დამოუკიდებლობის, აგრეთვე მოქალაქეთა ჩართულობისა და თვითმმართველობის ორგანოთა კომპეტენციური დაცვის პრობლემები. არსებული სამწუხარო პრაქტიკის გათვალისწინებით, მიგვაჩნია, რომ თვითმმართველობასთან დაკავშირებული ამ საკითხების საფუძველი მოცემული უნდა იყოს სწორედ კონსტიტუციაში და არა კანონებსა თუ კანონქვემდებარე ნორმატიულ აქტებში. სწორედ აღნიშნულის გათვალისწინებით გთავაზობთ განხილვის საგნად აქციოთ და კონსტიტუციაში აისახოს შემდეგი საკითხები:

ა) თვითმმართველი ერთეულებისათვის სახელმწიფო ბიუჯეტიდან გადასაცემი გათანაბრებითი ტრანსფერის მთლიანი ფონდის მოცულობა არ უნდა იყოს ნომინალური მთლიანი შიდა პროდუქტის საპროგნოზო მოცულობის 5%-ზე ნაკლები. გათანაბრებითი ტრანსფერის მთლიანი ფონდის მოცულობა და განაწილების წესი განისაზღვრება ორგანული კანონით.

ბ) იმ შემთხვევაში თუკი თვითმმართველობის შესაბამისი ორგანო არ მიმართავს საქართველოს საკონსტიტუციო სასმართლოს, სასამართლოში კონსტიტუციური სარჩელის წარდგენის უფლება ჰქონდეს შესაბამის თვითმმართველ ერთეულში მცხოვრებ საკითხის ინიციატორ მოქალაქეს.

გ) ნორმატიული აქტის მიღება, რომელიც შეეხება და გავლენას ახდენს თვითმმართველობაზე თუ თვითმმართველ ერთეულზე, საჭიროებდეს წინასწარ კონსტულტაციებს წარმომადგენლობით ორგანოებთან, ხოლო მიღების შემდეგ ძალაში შევიდეს მხოლოდ შესაბამისი თვითმმართველი ერთეულის/ერთეულების წარმომადგენლობითი ორგანოების მოწოდენის/დადასტურების შემდეგ.

2. სახელმწიფოს მეთაურის არჩევის წესის გამართულობა და შესაბამისობა კონსტიტუციონალიზმისა თუ საუკეთესო პრაქტიკით დამკვიდრებულ პრინციპებთან

სახელმწიფოს მეთაურის არჩევის არაპირდაპირ წესი არ არის ნოვაცია და გავრცელებულია განვითარებული დემოკრატიის არაერთ ქვეყანაში. როგორც წესი, ამ წესით სახელმწიფოს მეთაურის არჩევა დაკავშირებულია სახელმწიფო-ტერიტორიულ მოწყობასთან და საკანონმდებლო ორგანოს სტრუქტურასთან. ამასთან, ყველა შემთხვევაში სახელმწიფო მეთაურის არჩევაში არ მონაწილეობს არც თვითმმართველობა და არც პარტიები. კონსტიტუციით შემოთავაზებული, საარჩევნო კოლეგიის ფორმირების წესი არ შეესაბამება არც კონსტიტუციურ და არც საუკეთესო პრაქტიკის პრინციპებს, რადგანაც არსებითად პარტიები ნიშნავენ ხმოსნებს თვითმმართველობის წარმომადგენლებისგან. ამ დროს კი ჯერ ერთი, თვითმმართველობის კომპეტენცია არის მხოლოდ ადგილობრივი მნიშვნელობის საქმეების გადაწყვეტა და ამომრჩეველი მხოლოდ ამ მანდატს გადასცემს კანდიდატს არჩევნებისას, მეორეც, თვითმმართველობის წარმომადგენლობითი ორგანოები თავისი შემადგენლობიდან კი არ ირჩევენ ხმოსნებს, არამედ ინსტიტუციონალურად საერთოდ არ მონაწილეობენ პროცესში, პარტიები ამოარჩევენ და ნიშნავენ ხმოსნებს საკრებულოს წევრთაგან, რაც ლეგიტიმაციიის ხარისხს მნიშვნელოვნად ამცირებს. ამასთან, საარჩევნო კოლეგიის ფირმირების შემოთავაზებული წესი კოლეგიას ხდის მეტად პოლიტიკური მოტივაციით მოქმედ ორგანოდ რაც განაპირობებს პრეზიდენტის არჩევას სწორედ პოლიტიკური შეხედულებების, ლოიალობისა თუ მიზანშეწონილობის მიხედვით, რაც ნიშნავს რომ სახელმწიფოს მეთაური იქნება მეტად პოლიტიკურ სუბიექტებსა და მოცემულობაზე დამოკიდებული და არა ხალხის მანდატით აღჭურვილი, ნეიტრალური და პარტიული პოლიტიკის მიღმა მყოფი ფიგურა. აღნიშნულს თუკი დავუმატებთ სამწუხარო მოცემულობას დაკავშირებულს ტერიტორიულ მთლიანობასთან და აქედან გამომდინარე ტერიტორიული მოწყობის საკითხის გადაუწყვეტელობას, სახელმწიფოებრივად სწორი და მიზანშეწონილი იქნება არჩევის წესის შეცვლაზე უარის თქმა უახლოესი 10-15 წლის პერსპექტივით.

3. უსაფრთხოების უზრუნველყოფის სისტემა და ინსტიტუტები

უსაფრთხოების უზრუნველყოფა კომპლექსური სფეროა და არ მოიცავს მხოლოდ სამხედრო საკითხებს. უსაფრთხოების უზრუნველყოფა არის სახელმწიფოს, მისი ყველა ინსტიტუტის ვალდებულება შესაბამისი კომპეტენციისა თუ სფეროს ფარგლებში.

სწორედ აღნიშნულის გათვალისწინებით გთავაზობთ განხილვის საგნად აქციოთ და კონსტიტუციაში აისახოს შემდეგი საკითხები:

ა) ეროვნული უსაფრთხოების უზრუნველყოფა ხელისუფლების ყველა შტოს და დაწესებულების ვალდებულებაა. ეროვნული უსაფრთხოების სისტემა და საჯარო დაწესებულებათა კომპეტენციები განსაზღვრულია ორგანული კანონით. სასურველია ეს ნორმა იყოს პირველი, კონსტიტუციის შესაბამის თავში.

ბ) კონსტიტუციის შესაბამისი თავის (პროექტში მე-8 თავი) სათაური იყოს: ეროვნული უსაფრთოების უზრუნველყოფა.

გ) ნაცვლად პროექტით შემოთავაზებული ფორმულირებისა „საქართველოს დაცვა საქართველოს ყველა მოქალაქის ვალია. სამხედრო სამსახურის გავლის წესს ადგენს კანონი“ (მუხლი 70.2.), პუნქტი ჩამოყალიბდეს შემდეგი რედაქციით „საქართველოს დაცვა საქართველოს ყველა მოქალაქის ვალია. საქართველოს დაცვის ვალდებულების მოხდის ფორმას და წესს ადგენს კანონი“

დ) ეროვნული უსაფრთხოების საბჭო, როგორც უსაფრთხოების უზრუნველყოფის უმაღლესი და სტრატეგიული გადაწყვეტილებების მიმღები ორგანოს სტატუსი ახლებურად წარმოვადგინოთ კონსტიტუციაში. ჩვენი შემოთავაზებაა:
– ეროვნული უსაფრხოების უზრუნველყოფის, სამხედრო აღმშენებლობისა და თავდაცვის ორგანიზაციისთვის არსებობს ხელისუფლების ყველა შტოსგან და დაწესებულებისგან დამოუკიდებელი ეროვნული უსაფრთხოების საბჭო რომლის მუდმივი წევრები არიან საქართველოს პრეზიდენტი, საქართველოს პრემიერ-მინისტრი, საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარე, სამხედრო ძალების გენერალური შტაბის უფროსი, ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს მდივანი.
– ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს ორგანიზაცია და საქმიანობის წესი განისაზღვრება ორგანული კანონით.
– ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს საქმიანობის უზრუნველყოფის, გადაწყვეტილებათა მომზადების და ეროვნული უსაფრთხოების სისტემის კოორდინაციას უზრუნველყოფს ეროვნული უსაფრთხსოების საბჭოს აპარატი, რომელსაც ხელმძღვანელობს ეროვნული უსაფრთსხოების საბჭოს მდივანი. ეროვნული საფრთხოების საბჭოს მდივანს თანამდებობაზე ნიშნავს საქართველოს პრეზიდენტი, საქართველოს პრემიერ მინისტრის თანხმობით.
შემოთავაზების გაზიარების შემთხვევაში ეს რეგულაციბი შეიძლება აისახოს პროექტის 73-ე მუხლში.

ე) სამხედრო და შეიარაღებული სისტემის კანონზე დაფუძნებული მართვისთვის მნიშვნელოვანია კონსტიტუციაში ყველგან (პროექტში მუხლები: 7.დ, 23.2., 49.1, 52.1, 70, 72, 73) გამოყენებული იყოს ერთი ტერმინი, შეიარაღებული ძალები, ხოლო 70-ე მუხლში აღინიშნოს, რომ შეიარაღებული ძალების შემადგენლობა და კომპეტენციები განისაზღვრება კანონით. კანონით კი შესაძლებელი გახდება სამხედრო დანიშნულებისა და გასამხედროებული დაწესებულებების გამიჯვნა. კონსტიტუციით მოცემული კონცეფცია არ ტოვებს კანონის დონეზე საჭიროების შესაბამისი ოპერატიული ცვლილებების გატარების შესაძლებლობას.

ვ) არსებული სამხედრო მმართველობის სისტემური რეფორმა შესაბამისი სრული კვლევის, გააზრებისა და პრაქტიკის გათვალისწინების გარეშე საფრთხის მატარებელი შეიძლება აღმოჩნდეს. კონსტიტუციის პროექტით შემოთავაზებულია სამხედრო ძალების კოლექტიური მართვის გენერალური შტაბის მეშვეობით მართვის სიტემაზე უარის თქმა, ამასთანავე სამხედრო ძალების მთავარსარდალთა გამწესებაში სახელმწიფოს მეთაურის, სამხედრო ძალების უმაღლესი მთავარსარდლის მონაწილეობის წესის გაუქმება. ამ პირობებში, კიდევ უფრო გაუგებრად წარმოდგება დებულება, რომლის მიხედვითაც სამხედრო ძალების მოქმედებასთან მიმართებაში კომპეტენცია მინიჭებული აქვთ პოლიტიკურ თანამდებობის პირებს (თავდაცვის მინისტრი, პრემიერ-მინისტრი) და არა უმაღლეს სამხედრო მთავარსარდალს, გენერალური შტაბის უფროს თუ სამხედრო ძალების მეთაურს. აღნიშნულის გათვალისწინებით, უფრო მეტი დასაბუთებისა და საერთაშორისო ცართულობის უზრუნველყოფით წარმოებული ფართო დოსკუსიის გარეშე ამ ტიპის ფუნდამენტური ცვლილებების გატარება და სამხედრო მმართველობის არსებული მოდელის უარყოფა არ არის სწორი.